Có những cuốn sách không đọc bằng lý trí, mà đọc bằng ký ức. Chiến Binh Cầu Vồng của Andrea Hirata là một cuốn sách như thế. Ngay từ những trang đầu tiên, câu chuyện đã không cố gắng gây ấn tượng bằng kịch tính hay cao trào, mà lặng lẽ mở ra một thế giới nghèo khó, giản dị đến trần trụi, nơi những đứa trẻ bước vào lớp học với chiếc bụng đói nhưng đôi mắt luôn sáng lên vì tri thức.
Bối cảnh của cuốn sách là trường tiểu học Muhammadiyah trên đảo Belitong, Indonesia – một ngôi trường nhỏ bé, xiêu vẹo, chỉ có một phòng học, mái dột, tường mục, và luôn đứng trước nguy cơ bị đóng cửa vì không đủ số học sinh. Thế nhưng, chính nơi tưởng như không có gì ấy lại trở thành chiếc nôi nuôi dưỡng những ước mơ lớn lao cho một nhóm học trò nghèo: Ikal, Lintang, Mahar và những “chiến binh” bé nhỏ khác.
Điều khiến Chiến Binh Cầu Vồng chạm đến người đọc không nằm ở việc kể về nghèo đói, mà nằm ở cách tác giả để nghèo đói hiện diện rất tự nhiên, như một phần của đời sống. Đó là những buổi đến lớp phải băng qua đầm lầy đầy cá sấu, là nỗi lo phải bỏ học để đi làm thuê phụ giúp gia đình, là cảm giác mong manh khi chỉ cần thêm một biến cố nhỏ, ngôi trường có thể sụp đổ hoàn toàn. Nhưng song song với tất cả những điều ấy, là một niềm tin lặng lẽ mà bền bỉ: niềm tin rằng học tập vẫn có ý nghĩa, dù xuất phát điểm thấp đến đâu.
Hai nhân vật để lại dấu ấn sâu đậm trong cuốn sách chính là thầy Harfan và cô Mus. Họ không giàu có, không quyền lực, thậm chí cũng không có đủ điều kiện vật chất để dạy học đúng nghĩa. Nhưng họ mang theo thứ mà không một hệ thống giáo dục công nghiệp nào có thể sản xuất hàng loạt: sự tận tâm và niềm tin vào con người. Với thầy Harfan và cô Mus, việc dạy học không phải là đào tạo ra những “sản phẩm” thành công, mà là giữ cho học trò tin rằng bản thân mình có giá trị.
Andrea Hirata đặt ra những câu hỏi rất giản dị nhưng ám ảnh. Một ngôi trường nghèo nàn như vậy có thể nuôi dưỡng ước mơ lớn không? Chỉ cần biết đọc, biết viết, liệu có đủ để thay đổi vận mệnh một đời người? Và trong một thế giới nơi giáo dục ngày càng bị đo đếm bằng thành tích, điểm số, và lợi nhuận, điều gì sẽ giữ cho tri thức không trở nên lạnh lẽo? Cuốn sách không đưa ra câu trả lời rõ ràng, mà để người đọc tự cảm nhận qua từng số phận.
Điểm đặc biệt của Chiến Binh Cầu Vồng là cách kể chuyện mang hơi thở của tuổi thơ. Văn phong của Andrea Hirata mộc mạc, lắng sâu, đôi khi giống như một lời tự sự, đôi khi lại như tiếng thì thầm đầy hy vọng. Những khoảnh khắc vui tươi, tinh nghịch của lũ trẻ được đặt cạnh những nỗi buồn rất thật, rất đời. Người đọc có thể mỉm cười ở một trang, rồi lặng người ở trang kế tiếp, khi hiện thực khắc nghiệt bất ngờ ập đến.
Hình ảnh nhóm “chiến binh cầu vồng” không phải là những người hùng theo nghĩa thông thường. Họ không chiến đấu bằng sức mạnh, mà bằng sự đoàn kết, lòng kiên trì và niềm tin vào tri thức. Mỗi đứa trẻ mang một hoàn cảnh, một ước mơ riêng, nhưng tất cả đều gặp nhau ở khát vọng được học, được bước ra khỏi giới hạn mà xã hội và hoàn cảnh đã vạch sẵn cho mình.
Đọc cuốn sách này, người ta dễ nhận ra một thông điệp xuyên suốt: giáo dục thực sự không nhằm tạo ra sự giàu có, mà nhằm nuôi dưỡng nhân cách và mở rộng thế giới nội tâm của con người. Như chính tác giả từng viết, những người thầy nghèo khổ ấy đã mang đến cho ông “tuổi thơ đẹp nhất, tình bạn đẹp nhất, và một tâm hồn phong phú” – những giá trị vô hình nhưng bền vững hơn bất kỳ thành công vật chất nào.
Không phải ngẫu nhiên mà Chiến Binh Cầu Vồng đã bán hơn 5 triệu bản và trở thành một biểu tượng truyền cảm hứng về giáo dục tại Indonesia. Cuốn sách dành cho những ai từng hoài nghi ý nghĩa của việc học, cho những người đang mệt mỏi trong guồng quay thành tích, và cho cả những ai muốn tìm lại một phần tuổi thơ trong trẻo, nơi ước mơ từng được nuôi dưỡng rất đơn sơ.
Khép lại Chiến Binh Cầu Vồng, người đọc có thể không tìm thấy một kết thúc trọn vẹn hay một lời hứa hẹn chắc chắn về tương lai. Nhưng có lẽ, đó cũng chính là vẻ đẹp của cuốn sách. Nó không hứa rằng tri thức sẽ giải quyết được mọi thứ, chỉ lặng lẽ nhắc ta nhớ rằng: giữa những khó khăn tưởng chừng không thể vượt qua, ánh sáng của ước mơ và con chữ vẫn có thể tồn tại, bền bỉ và âm thầm, như một dải cầu vồng sau cơn mưa.
