Đàn Hương Hình là một trong những tác phẩm khiến người đọc phải chậm lại rất lâu sau khi gấp sách. Không phải vì câu chuyện khó hiểu, mà vì cảm giác nặng nề, ám ảnh mà Mạc Ngôn cố tình để lại. Đây không phải một cuốn tiểu thuyết để đọc cho nhẹ đầu, mà là một trải nghiệm văn chương gai góc, nơi cái đẹp và cái tàn nhẫn cùng tồn tại trong một không gian lịch sử đầy biến động.
Được Mạc Ngôn viết trong suốt 5 năm, từ 1996 đến 2001, Đàn Hương Hình mang dáng dấp của một cuốn tiểu thuyết dã sử, dựa trên một vở hý kịch dân gian có từ cuối thời Thanh – đầu Trung Hoa Dân quốc. Ngay từ kết cấu, tác phẩm đã cho thấy sự khác thường với ba phần mang tên rất đời: Đầu Phụng – Bụng Heo – Đuôi Beo. Đây không chỉ là cách chia chương, mà là một cách tổ chức tư duy kể chuyện, nơi lịch sử, truyền miệng dân gian và lời tự thuật cá nhân đan cài vào nhau.
Ở phần Đầu Phụng và Đuôi Beo, mỗi chương được kể bằng giọng tự thuật của nhân vật, tạo cảm giác gần gũi nhưng cũng đầy chủ quan, méo mó. Trong khi đó, phần Bụng Heo lại giống như một bản ghi chép tập thể của ký ức dân gian – nơi lịch sử không được kể bằng sự thật tuyệt đối, mà bằng ca vịnh, lời đồn, truyền khẩu và những lớp hư cấu chồng lên nhau. Chính kết cấu này khiến Đàn Hương Hình không giống một cuốn tiểu thuyết lịch sử thông thường, mà giống như một sân khấu lớn, nơi nhiều giọng nói cùng tồn tại, va chạm và phủ định lẫn nhau.
Nhân vật trung tâm của cuốn sách là Triệu Giáp – một đao phủ tự nhận mình là “trạng nguyên” trong nghề hành hình. Dưới ngòi bút của Mạc Ngôn, Triệu Giáp không được xây dựng như một kẻ sát nhân đơn thuần, mà như một nghệ sĩ cực đoan, kẻ coi mỗi cuộc hành hình là một màn trình diễn được chuẩn bị công phu và thực hiện với niềm kiêu hãnh nghề nghiệp. Với lão, chém đầu, lăng trì hay Đàn hương hình không chỉ là hình phạt, mà là nghệ thuật.
Danh sách những án phạt mà Triệu Giáp từng thực hiện trải dài cùng lịch sử đầy bạo lực: từ án Đai Diêm Vương cho kẻ trộm súng săn của vua, đến án lăng trì 500 mảnh dành cho người dám mưu sát Viên Thế Khải, hay Đàn hương hình dành cho Tôn Bính – người dám đứng lên chống lại thế lực ngoại bang. Mỗi bản án không chỉ phản ánh sự tàn khốc của hình pháp phong kiến, mà còn phơi bày mối quan hệ rối rắm giữa quyền lực, bạo lực và khoái cảm được hợp thức hóa.
Điều đáng sợ nhất trong Đàn Hương Hình không nằm ở những mô tả hành hình trực diện, mà nằm ở cách Mạc Ngôn để cái ác khoác lên mình lớp áo của cái đẹp. Triệu Giáp tin rằng mình đang sáng tạo ra những “kiệt tác”, và xã hội xung quanh – bằng sự thờ ơ, hiếu kỳ hoặc tán thưởng – đã vô tình biến bạo lực thành một hình thức giải trí tập thể. Đó là lúc người đọc buộc phải tự hỏi: liệu sự tàn nhẫn có trở nên dễ chấp nhận hơn khi được gọi tên là nghệ thuật?
Văn phong của Mạc Ngôn trong cuốn sách này vừa thô ráp, vừa giàu nhạc tính. Ông không né tránh sự ghê rợn, nhưng cũng không khai thác nó một cách rẻ tiền. Những đoạn văn vừa mang chất hiện thực tàn nhẫn, vừa phảng phất màu sắc huyền thoại, dân gian, tạo nên cảm giác như đang nghe một câu chuyện cổ được kể lại bằng giọng của thời loạn. Sự pha trộn giữa nghiêm trang và giễu nhại, giữa bi kịch và trào lộng, khiến người đọc không thể hoàn toàn đứng ngoài câu chuyện.
Đàn Hương Hình không phải là cuốn sách dành cho tất cả mọi người. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, một tâm thế sẵn sàng đối diện với những mảng tối của lịch sử và con người. Nhưng với những ai quan tâm đến văn chương Trung Quốc đương đại, đến cách lịch sử được kể lại qua lăng kính dân gian và bạo lực quyền lực, đây là một tác phẩm khó có thể bỏ qua.
Khép lại cuốn sách, cảm giác còn lại không phải là sự thỏa mãn, mà là một nỗi ám ảnh âm ỉ. Đàn Hương Hình không cố gắng đưa ra phán xét cuối cùng, mà để lại một câu hỏi lơ lửng: trong những thời đại hỗn loạn, khi bạo lực được tôn vinh và hợp thức hóa, ranh giới giữa con người và “quái vật” thực sự nằm ở đâu? Và liệu chúng ta có chắc mình chỉ là khán giả vô can trên sân khấu ấy?
