Có những bài thơ viết về mùa xuân bằng hoa lá, bằng sắc trời, bằng những cuộc gặp gỡ và niềm vui đoàn tụ. Nhưng “Bồ Đề Xuân” của Yên Vũ Lệ Thiên lại chọn một mùa xuân khác: mùa xuân của sự chiêm nghiệm. Đọc bài thơ, tôi có cảm giác như đang đứng trước một người đã đi qua không ít thăng trầm, nhìn lại cuộc đời bằng một ánh mắt vừa xót xa vừa bình thản. Xuân trong bài thơ không chỉ là thời gian của đất trời, mà còn là thời điểm con người soi lại những được – mất, yêu – hận, tham – ái của chính mình.
Ngay từ những câu đầu, nhà thơ đã đặt con người vào một thế sống rất mong manh:
“Cõi trần sớm tối tùy duyên
Xót sao cho hết truân chuyên giữa đời”
Hai chữ “tùy duyên” xuất hiện như một chìa khóa để mở vào thế giới tinh thần của bài thơ. “Cõi trần” vốn đã gợi một đời sống nhiều biến động, nơi con người không hoàn toàn làm chủ được số phận. Sớm tối, được mất, gặp gỡ hay chia lìa đều có những phần nằm ngoài sự tính toán của con người.
Nhưng “tùy duyên” ở đây không phải là sự buông xuôi hoàn toàn. Bởi ngay sau đó là tiếng “xót” – một chữ rất người. Nếu đã hoàn toàn vô cảm trước cuộc đời thì chẳng còn gì để xót xa. Chính vì từng trải qua “truân chuyên giữa đời”, con người mới hiểu được sự bất định của kiếp sống.
Hai câu:
“Nương thân khắp chốn tùy nơi
Mặc cho duyên kiếp chảy trôi phận mình”
mang đến một cảm giác phiêu dạt khá rõ. “Nương thân” nghe vừa khiêm nhường vừa buồn. Con người giống như một chiếc lá theo dòng đời, đi qua nhiều nơi, gặp nhiều cảnh, nhưng cuối cùng vẫn phải đối diện với chính “phận mình”.
Tuy vậy, điều đáng chú ý là bài thơ không dừng ở tâm thế than thân trách phận. Từ chỗ nhìn nhận sự vô thường, tác giả chuyển sang khẳng định một điểm tựa nội tâm:
“Làm người nuôi chí bình sinh
Ái ân dang dở công khanh nào cần”
Đây có lẽ là một trong những đoạn có sức nặng nhất của bài thơ.
“Làm người” – nghe tưởng đơn giản nhưng lại là một lời tự nhắc. Trong một đời sống đầy duyên kiếp và truân chuyên, điều còn lại không phải là những gì ta sở hữu, mà là “chí bình sinh” – cái chí, cái khí chất, cái nguyên tắc mà mình giữ được trong suốt cuộc đời.
Đến câu “Ái ân dang dở công khanh nào cần”, giọng thơ đột nhiên trở nên quyết liệt. Tình cảm có thể dở dang, công danh có thể không thành, nhưng nếu đã chọn một cách sống thì những thứ ấy không còn là điều quyết định giá trị của con người.
Đây cũng là lúc chất thiền vị trong bài thơ bắt đầu hiện lên rõ hơn. “Bồ đề” vốn gợi đến cây Bồ-đề, gợi giác ngộ, tĩnh thức và sự buông bỏ. Vì thế, nhan đề “Bồ Đề Xuân” không đơn thuần là một bức tranh mùa xuân dưới bóng cây. Nó dường như báo trước một hành trình tinh thần: từ bụi trần đến sự tỉnh thức, từ đau khổ đến nhẹ lòng.
Hình ảnh đẹp nhất của bài thơ, theo tôi, nằm ở hai câu:
“Dấu hài trở gót trời xuân
Lá đa rụng xuống đầy sân bồ đề”
“Dấu hài trở gót” là một cách diễn đạt khá cổ kính. Một bước chân quay gót, một cuộc chia xa, một người rời khỏi một nơi từng gắn bó. Nhưng ngay sau dấu chân ấy lại là “trời xuân”.
Xuân thường tượng trưng cho sự sống, cho bắt đầu và hy vọng. Thế nhưng dưới cái nhìn của tác giả, xuân không chỉ có hoa nở. Xuân cũng có lá rụng.
“Lá đa rụng xuống đầy sân bồ đề” vì thế trở thành một hình ảnh giàu tính biểu tượng. Lá rụng là vô thường. Mùa xuân đến nhưng lá vẫn rơi. Con người sinh ra, gặp gỡ, yêu thương, rồi chia lìa. Đất trời vận động theo quy luật của nó, còn con người chỉ là một phần nhỏ trong dòng chảy ấy.
Đặc biệt, hình ảnh “sân bồ đề” khiến cái rụng của lá không còn mang sắc thái bi lụy. Lá rơi xuống sân bồ đề – nơi gắn với giác ngộ – như thể cái mất mát cũng có thể trở thành một bài học để con người tỉnh thức.
Nếu đọc kỹ, có thể thấy bài thơ vận động theo một đường đi khá rõ: từ nỗi đau của thế tục đến sự tự chủ của tâm hồn, rồi cuối cùng là buông bỏ.
Bởi vậy, đến khổ cuối, giọng thơ đã nhẹ đi đáng kể:
“Giàu ai sớm tối đam mê
Mỗi người một phận tái tê nhân hình
Âu đành sướng khổ điêu linh
Giải trừ tham, ái cho mình nhẹ tênh!”
“Giàu ai” là cách nói có phần dân dã, nhưng đặt trong mạch thơ lại tạo ra một khoảng cách với cuộc đua danh lợi. Người giàu có thể đam mê với tiền tài, người nghèo có những nỗi khổ riêng; mỗi người đều mang một “phận”. Không ai thực sự đứng ngoài quy luật của sinh – diệt, được – mất, sướng – khổ.
Cụm từ “tái tê nhân hình” khiến bức tranh nhân sinh trở nên khá cay đắng. Con người không chỉ khổ về vật chất mà còn đau trong chính thân phận làm người.
Nhưng câu kết lại bất ngờ chuyển toàn bộ sắc thái của bài thơ:
“Giải trừ tham, ái cho mình nhẹ tênh!”
“Tham” và “ái” là hai thứ níu giữ con người với những khổ đau của đời sống. Càng tham cầu, càng muốn sở hữu; càng ái luyến, càng sợ mất. Khi buông được những ràng buộc ấy, tâm hồn trở nên “nhẹ tênh”.
Tôi thích nhất chữ “nhẹ tênh” ở cuối bài. Bởi nó không mang vẻ cao siêu, giáo điều. Sau hàng loạt những từ ngữ như “truân chuyên”, “duyên kiếp”, “phận mình”, “điêu linh”, nhà thơ kết thúc bằng một cách nói rất đời thường. Chính sự giản dị ấy làm cho thông điệp trở nên gần gũi: giác ngộ đôi khi không phải là đạt được một điều gì lớn lao, mà chỉ là bớt đi những thứ khiến lòng mình nặng nề.
Có thể nói, “Bồ Đề Xuân” là một bài thơ có màu sắc Phật học khá rõ, nhưng không hoàn toàn là một bài thơ giảng đạo. Cái đáng chú ý nằm ở trải nghiệm nhân sinh phía sau những khái niệm như “tùy duyên”, “tham”, “ái”, “bồ đề”. Đó là tiếng nói của một người nhìn đời sau những va đập và nhận ra rằng không phải mọi thứ đều có thể giữ lại.
Mùa xuân trong bài thơ vì thế mang một ý nghĩa khá đặc biệt. Xuân vẫn đến, nhưng lá vẫn rụng. Người vẫn gặp nhau, nhưng có lúc phải quay gót. Tình ái có thể dang dở, công danh có thể phù du. Đời người có sướng có khổ, có những đoạn đường không thể lựa chọn.
Điều duy nhất có thể lựa chọn là cách mình đối diện với tất cả những điều ấy.
Nếu phải đọng lại “Bồ Đề Xuân” bằng một cảm nhận ngắn gọn, tôi sẽ gọi đây là bài thơ về nghệ thuật buông bỏ. Không phải buông bỏ vì bất lực, mà buông bỏ sau khi đã hiểu. Hiểu rằng đời vốn vô thường. Hiểu rằng mỗi người đều có một phần số phận riêng. Hiểu rằng càng cố níu kéo những thứ không thuộc về mình, lòng càng nặng.
Và rồi, dưới một mùa xuân có lá đa rơi đầy sân bồ đề, con người học cách quay về với chính mình.
Không còn quá bận tâm được – mất.
Không còn quá day dứt hợp – tan.
Không còn để tham ái kéo mình đi.
Chỉ còn một tâm thế rất giản dị: nhẹ tênh.
